Homo Fallax: Safsatacı İnsan (Safsatanın Kısa Tarihi ve Yaygın Safsatalar)

Bu yazımızda Homo Sapiens’in nasıl azılı bir safsatacıya dönüştüğüne, Antik Yunan’daki safsatacı sofistlere ve en nihayetinde de örnekleriyle birlikte yaygın safsata türlerine göz atacağız. Şimdiden iyi okumalar.

Homo Fallax

Bundan yaklaşık 70 bin yıl kadar önce son derece kayda değer bir gelişme yaşandı. Homo Sapiens, sözlü dil aracılığıyla iletişim kurmayı yani konuşmayı öğrendi. Kazandığı bu yetenek Sapiens’in düşünme biçimini ve Dünya gezegeninin kaderini sonsuza dek değiştirecekti. Afrika savanlarında duygu ve düşüncelerini aktarmaya olanak tanıyan bir “dil” icat etmesinin akabinde Sapiens’in geçirdiği büyük değişim daha sonra tarihçiler tarafından “bilişsel devrim” olarak adlandırılacaktı. İnsanlık tarihi artık bilfiil başlamıştı.

O ana dek Dünya gezegeninde yaşayan önemsiz bir hayvan konumundayken, bu bilişsel devrimle birlikte Sapiens; türdaşlarını etraftaki tehlikeler konusunda uyarabilir, dedikodu yapabilir ve tamamen soyut meselelerden dem vurabilir hale geldi. Bu boyutta karmaşık bir iletişim o zamana kadar hiçbir hayvan türünde görülmemiş bir şeydi. Sapiens(lat. bilge, zeki) nihayet adının hakkını verecek şekilde zeka sahibi oluyordu. Daha da önemlisi, -muhtemelen eskiden de sahip olduğu- bu zekasını artık sadece kendisine saklamayacak, sözlü -tarihin ilerleyen dönemlerinde de yazılı- olarak gelecek nesillere aktarabilecek ve kümülatif(birikerek çoğalan) şekilde ilerleyen ortak bir bilgi birikimi oluşturacaktı. Soyut düşünceleri dile getirme ve bunun sonucunda büyük ölçekli insan grupları halinde işbirliği yapabilme yeteneği, insanı yavaş yavaş Dünya gezegeninin tartışmasız hakimi kılıyordu.

İnsan artık düşüncelerini konuşarak ifade edebiliyor, diğer insanlarla hararetli tartışmalara girebiliyordu. Tartışmanın olduğu yerde neredeyse kaçınılmaz olan bir şey varsa o da safsata idi, çünkü insanın gelişmiş beyni sadece mantık yürütmeye ve rasyonel düşünmeye değil; istemeyerek de olsa mantık hataları yapmaya, yalan söylemeye ve kandırmaya da yatkındı. Yani Homo(insan), artık hem sapiens(bilge) hem de fallax(safsatacı, aldatıcı) olmuştu.

Neymiş bu safsatalar?

Safsata, fallacia(lat.), fallacy(ing.) veya kıyas-ı batıl(osm.) insanların bir düşünceyi ortaya koyarken yaptıkları hatalı akıl yürütmedir. Safsatalar, insanlarası iletişimin bir parçasıdır. Herhangi bir tartışmada safsata olarak adlandırılan mantık hatalarına rastlama olasılığınız oldukça yüksektir. Hatta öyle ki dünya üzerinde hayatında hiçbir safsataya başvurmamış bir insanevladı yoktur, derdim amaa şimdi aceleci genelleme safsatası yapıp tadınızı kaçırmak istemem. Yine de, bilişsel psikoloji alanında yapılan çalışmalar gösteriyor ki insanların düşünme ve karar verme süreçlerinin önemli bir bölümü rasyonel değil irrasyonel temellere dayanıyor. Bu bağlamda safsatayı da insan beyninin kusurlarından biri olarak değerlendirmek ve safsata için insanlığın sözlü iletişim tarihi kadar eski bir olgudur demek hatalı olmaz.

Safsatalar, çoğunlukla düşünme tembelliğimizin ve zihinsel kısayollarımızın(düz mantığımızın) sonucunda ortaya çıkar. Safsatalar karşı tarafı kandırmak ve tartışmada galip gelmek amacıyla bilinçli bir şekilde kullanılabileceği gibi dikkatsizlik veya bilgisizlikten kaynaklı olarak bilinçsizce de yapılabilir. Safsatalı argümanlar ilk bakışta sağlam ve mantıklı argümanlar gibi görünebilirler. Bunun nedeni birçok safsatanın duygulara atıf yoluyla insanların zaaflarından beslenmesidir. Bu yüzden de bir argümandaki mantık hataları, her zaman aşağıdaki penguen arkadaşınkinde olduğu kadar bariz değildir.

logical-fallacy-examples-1-638
Penguenler siyah-beyazdır. Bazı eski TV programları da siyah-beyazdır. Öyleyse, bazı penguenler eski TV programlarıdır.
Image
Aristo Twitter’da safsata avlarken

Ah Şu Sofistler

70 bin yıl önce sözlü iletişim becerisi geliştiren avcı toplayıcı atalarımız safsatalardan haberdar mıydı bilinmez ama milattan önce 5. yüzyılda Antik Yunan’da yaşayan sofistlerin uzmanlık alanının “safsata yoluyla ikna etme sanatı” olduğunu biliyoruz. İnsanlara para karşılığı bir nevi avukatlık hizmeti veren bu safsatasever gezgin filozofların iddiası, güzelce süslenirse her argümanın insanları ikna edebileceğiydi. Sofistlere göre; iddianızın doğruluğunun bir önemi yoktur, eğer onu yeterince cilalarsanız ve güzel bir hitabetle dile getirirseniz herkesi kandırabilirsiniz. “Safsata” kelimelesinin de Arapçaya “sofist” kelimesinden türetilerek geçmesi tesadüf değildir. Zamanın filozoflarından Aristotales sofistlerden illallah etmiş olacak ki, “Sofistik Deliller” adlı kitabında sofistler tarafından sıkça kullanılan 13 safsatayı listelemiş.

logical-fallacies-fb2
Aristo illallah ederken

Safsataları listelemek demişken; mantıksal hatalarını adlandırmak ve tanımak, argümanlarınızı oluştururken safsatalardan kaçınma konusunda hayati önem taşıyor. Safsatalar başka biri tarafından kullanıldığında ise bu listeleme işlemi, size karşınızdaki kişinin düşünürken nerede hata yaptığını söyleyebilme olanağı veriyor. Haydi o zaman buyurun, safsata nasıl yapılır (daha doğrusu yapılmaz) öğrenelim.

Safsata Yapma(ma) Rehberi

En yaygın safsata türlerini örnekleriyle birlikte aşağıda listelemeye çalıştım. Aşağıdaki örneklerde “Kişi A” arkadaşımız bir iddia ortaya atarken, safsatacı “Kişi B” arkadaşımız ise türlü ali cengiz oyunlarıyla kendi tarafını savunmaya çalışacak.

 

Argumentum ad hominem (Kişiye saldırı)

Ad hominem Latincede “kişiye” anlamına gelmektedir. Siz de sıklıkla karşınızdaki kişiye argümanıyla alakasız bir saldırıda bulunuyor ve yaptığınız bu saldırının onun argümanını geçersiz kıldığını düşünüyorsanız, tebrikler siz de bir ad hominem tiryakisisiniz.

Kişi A: X, Y’dir.

Kişi B: Seni gidi pislik, işe yaramaz herif. Senin fikrinden ne hayır gelir. Sen tam bir …………..sın.

Kişi B’nin vardığı sonuç: O halde X, Y değildir.

 

Argumentum ad auctoritatem (Otoriteye başvurma)

Bir argümanı değerlendirirken kim tarafından söylendiğine değil, argümanın kendisine bakmak gerekir. Herhangi C kişisinin bir şeyi ifade etmesi o iddiayı tek başına doğru veya yanlış yapmaz. O konuda uzman olduğunu iddia eden C kişisinin aslında bir uzmanlığı bulunmayabilir, bulunsa dahi bu onun hata yapmayacağı veya kötü bir niyetinin olmadığı anlamına gelmez. Bu durumlarda tarafların kanıt sunması beklenir.

Kişi A: X, Y’dir.

Kişi B: C kişisi X, Y değildir diyor. Sen koskoca C’den iyi mi bileceksin?

(C kişisi X ve Y’ler konusunda uzman olduğunu iddia eden bir kişidir.)

Kişi B’nin vardığı sonuç: O halde X, Y değildir.

 

Argumentum ad populum (Çoğunluğa başvurma)

Bir insan topluluğunun büyük bir kısmının aynı düşüncede olması ve aynı argümana onay vermesi söz konusu argümanı ille de doğru yapmaz.

Kişi A: X, Y’dir.

Kişi B: Görmüyor musun halkımızın büyük çoğunluğu X’in katiyen Y olamayacağını düşünüyor. Herkes aptal da bir akıllı sen misin?

Kişi B’nin vardığı sonuç: O halde X, Y değildir.

Not: Ad populum safsatasının tersi de mümkündür. Bir düşüncenin birçok insan tarafından paylaşılması o düşünceyi yanlış da yapmaz.

Kişi A: X, Y’dir.

Kişi B: Hehe, demek sen de koyunlardan birisin. Çoğunluk böyle diyorsa kesinlikle X, Y değildir. Bu toplumun alayı gerizekalı zaten.

Kişi B’nin vardığı sonuç: O halde X, Y değildir.

 

Kaygan Zemin Safsatası

Eğer bir A olayı yapılırsa, bunun zincirleme olaylar silsilesi şeklinde B, C, …. ve en sonunda kesinlikle Z olayına sebebiyet vereceğini ve bu Z olayının nahoş olmasından dolayı A olayının hiçbir şekilde yapılmaması gerektiğini savunmaktır. Bu sırada genellikle zemin kaydırılarak olayın sonuçları abartılır.

Kişi A: Okulda her teneffüs langırt oynuyorum.

Kişi B: Bağımlılık böyle başlar, bugün langırt oynayan yarın sigara içer, öbür gün uyuşturucuya başlar, en sonunda da evsiz kalır sokaklarda yaşar. Bir daha langırt oynayayım deme.

 

Anekdotal Kanıt Safsatası

Kişisel bir deneyimin ya da tekil bir gözlemin geneli yansıttığını iddia etmektir.

Kişi A: Sigara sağlığa zararlıdır.

Kişi B: Olur mu ya! Benim filanca amcam günde iki paket sigara içiyor. 90 yaşında, sapasağlam.

Kişi A: İyi de senin amcan sadece bir örnek. Kanıtlanmış bilimsel araştırmalara göre sigara içenlerin erken yaşta ölme olasılıkları içmeyenlere oranla önemli ölçüde daha yüksek.

 

Korkuluk Safsatası

Bir kişinin argümanınını saldırması kolay olsun diye yanlış ve/veya abartarak yorumlamaktır. Fahiş bir yanlış, fuzuli bir demagojidir. Aman diyeyim uzak durun.

Kişi A: Yağmurlu havaları çok seviyorum ya.

Kişi B: Ne demek yağmuru seviyorum? Güneş düşmanı mısın sen? Güneş olmazsa dünyada yaşam olmaz. Hepimiz geberelim mi? Bunu mu istiyorsun?

 

Tu Quoque (Sen de!)

Kendine yöneltilen eleştiriden kaçınmak için eleştiriye eleştiriyle cevap vermektir. Oldukça etkili olan bu safsata, kişinin üstünden kendini savunma yükünü alır. Bir ayna misali dikkati ilk başta eleştiriyi yapan kişinin üstüne kaydırır. Aç karınla almayınız.

Kişi A: Hatalısın çünkü X yaptın.

Kişi B: Hadi oradan! Senin yaptığın Y’leri unutmuş değiliz.

 

Yan Çizme Safsatası

Bir iddianın yanlış olduğu gösterildiğinde iddia sahibinin hemen bir bahane üretip oyunun kurallarını değiştirmesidir.

Kişi A: B efendi, al test edelim demiştim senin medyumluğunu test ettik. Bütün tahminlerin yanlış çıktı.

Kişi B: Olmaz! Bu test sayılmaz! Benim tahmin yeteneklerimin doğru çalışması için karşımdaki kişinin bana tamamen inanması gerekiyor. Sizin seçtiğiniz kişiler bana inanmadı.

 

Kumarbaz Safsatası

“On kere üst üste kaybettim, demek ki bu sefer kesin kazanacağım!”

(Önceki oyunlarda kaybetmek yeni bir oyunda kazanma olasılığını arttırmaz.)

 

Hatalı İkilem

İki karşıt fikri veya seçeneği sanki başka olasılıklar yokmuş gibi sunmaktır. Bu safsataya başvuranlara göre bir kişi söz konusu iki karşıt görüşten birini kabul etmiyorsa diğerini otomatikman kabul etmek zorundadır. Ancak gerçekte iki siyah-beyaz seçenekten başka seçenekler de vardır.

“Ya bizim tarafımızdasın ya da onların! Bizi desteklemeyenler kesinlikle o hainleri destekliyordur.”

 

Orta Yol Safsatası

En doğru kararın iki karşıt görüşün uzlaşmasıyla verilebileceğini iddia etmektir. Ancak aşağıdaki örnekte de görüldüğü gibi yapılması gereken şey ille de iki karşıt fikrin ortası değildir.

“Bir grup okuma-yazma öğrenmek gereksizdir diyor. Diğer grup herkesin okuma-yazma öğrenmesi gerektiğini söylüyor. Orta yolu bulalım, seneye ilkolula başlayacak çocukların yarısı okuma-yazma öğrensin yarısı öğrenmesin.”

 

Argumentum ad ignorantiam

Bu safsataya göre: Yanlış olduğu kanıtlanmamış bir şey doğru olmak zorundadır!

Kişi A: UFO diye bir şey olamaz. UFO’ların olduğunu kanıtla hadi!

Kişi B: UFO’lar neden var olmasın ki? Asıl sen UFO’ların olmadığını kanıtla!

Kişi B’nin vardığı sonuç: UFO’ların var olmadıkları ispat edilemez. O halde UFO’lar vardır!

Not: Ad ignorantiam’ın tersi de mümkündür. Buna göre: Doğru olduğu kanıtlanmamış bir şey yanlış olmak zorundadır!

Kişi A: Evrende milyarlarca galaksi ve trilyonlarca yıldız sistemi var. Dünya dışı hayat var olabilir.

Kişi B: Sen hiç uzaylı diye bir şey gördün mü? Sen mutlu bir uzaylının resmini çizebilir misin?

Kişi B’nin vardığı sonuç: Şu ana kadar hiçbir uzaylıyla karşılaşılmamıştır. O halde evrende bizim dışımızda akıllı yaratıklar yoktur.

 

Totoloji

Her halükarda doğru olan cümlelerdir. Kendini kendiyle tanımlarlar. Laf kalabalığıdır.

“Sevmek sevmekse eğer, sevmemek sevmemektir.”

“Ne gelir?” “Ya yazı gelir ya da tura.”

 

Gerçek bir İskoç asla..

Yapılan bir genellemeye uymayan bir örnek gösterildiğinde genellemeyi yapan kişinin bu örneği reddetmesidir.

Kişi B: Bir İskoç asla yulaf ezmesine şeker katmaz.

Kişi A: Nasıl ya? Benim İskoç bir arkadaşım var, yulaf ezmesini bol şekerli sever.

Kişi B: Demek ki senin arkadaşın gerçek bir İskoç değil. Çünkü gerçek bir İskoç asla yulaf ezmesine şeker katmaz.

(Kişi B, genellemesinin doğru kalması için Kişi A’nın söz konusu İskoç arkadaşının İskoçların gerçek bir temsilcisi olmadığını öne sürüyor.)

 

Post hoc ergo propter hoc (Bundan sonra, öyleyse bundan dolayı)

X olayının Y olayından sonra olması ille de X’in sebebinin Y olduğu anlamına gelmez.

“Bugün yolda kara kedi gördüm. Sınavım kötü geçti. Demek ki kara kedi uğursuzluk getirdi.”

 

Safsata Safsatası

Geldik zurnanın zırt dediği yere. Yukarıdaki safsata çeşitlerini öğrendikten sonra karşınızdaki kişiye “Sen filanca safsatayı yaptın, demek ki söylediklerin yanlış.” demeye hazırlanıyorsanız, aman dikkat! Çünkü bir argüman savunulurken safsata yapılması, o argümanın ille de yanlış olduğunu göstermez. Sadece o argümanı savunan kişinin hatalı akıl yürüttüğünü gösterir. Mantık hatalarına başvurularak savunulan bir argüman doğru da olabilir.

Kişi A: Dünya yuvarlaktır, çünkü insanların büyük çoğunluğu öyle diyor.

Kişi B: Argumentum ad populum! Çoğunluğa başvurdun. Demek ki Dünya yuvarlak değil düz.

(Kişi A’nın “Dünya yuvarlaktır” derken safsataya başvurması Dünya’yı düz yapmaz, sadece Kişi A’yı kötü bir tartışmacı yapar.)

Not: İddiasını savunurken sadece “safsata safsatası” yaptı diye bir karşıargüman sunmadan bir kişinin iddiasının yanlış olduğunu söylerseniz, siz de “safsata safsatası safsatası” yapmış olursunuz. Aman dikkat!

Burada yazımızın sonuna geldik. Unutmadan söyleyeyim, bloguz.home.blog gerçekten çok güzel bir site, çünkü herkes öyle diyor. İnanmıyorsanız buyurun güzel olmadığını ispatlayın.

Safsatasız ve tasasız günler dilerim.

 

Kaynaklar ve İleri Okuma

https://yalansavar.org/2014/08/26/safsatalar/

https://en.wikipedi0.org/wiki/List_of_fallacies

https://en.wikipedi0.org/wiki/Fallacy

https://en.wikipedi0.org/wiki/Behavioral_modernity

https://www.iep.utm.edu/fallacy/

https://www.boredpanda.com/bad-argument-false-fallacies-dummies/?utm_source=google&utm_medium=organic&utm_campaign=organic

https://yourlogicalfallacyis.com

http://mantikhatalari.com/

 

 

 

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s